Η Trudy άφησε μια πολύπλευρη κληρονομιά στους αγαπημένους της Lacandones, το ίδρυμα τους ονομάστηκε Na Bolom που στη γλώσσα των ινδιάνων σημαίνει «Το σπίτι του Τζάγκουαρ» και είναι λογοπαίγνιο του επώνυμου του ζεύγους και του ιερού ζώου των Lacandones.

Το ίδρυμα, χτισμένο σε ένα λόφο στα προάστια της πόλης, περιλαμβάνει ένα εθνογραφικό μουσείο για τους Lacandones με χιλιάδες φωτογραφίες και αντικείμενα από τη ζωή τους, καθώς και βιβλιοθήκη με αίθουσα μελέτης. Επίσης παρέχει στέγη στους ξενώνες του σε ταξιδιώτες που θέλουν να πληρώσουν αλλά και δωρεάν σίτιση σε Lacandones που έχουν ξεμείνει στην πόλη. Επίσης σερβίρουν δείπνο κάθε βράδυ στις 8 γύρω από το μεγάλο τραπέζι της κεντρικής τραπεζαρίας.

Καθώς πηγαίναμε με τα πόδια προς το Na Bolom έπιασε η κλασσική τροπική καταιγίδα των 4:30, εμείς ανεβαίναμε το λόφο, αλλά τα νερά της βροχής τον κατέβαιναν, με αποτέλεσμα να γίνουμε λούτσα διεξοδικώς, δυστυχώς εκεί είχε μόνο σπίτια, δεν είχε κανά μπαρ να μας προστατεύσει όπως την προηγούμενη μέρα. Φτάσαμε λίγο πριν αρχίσει η τελευταία ξενάγηση της ημέρας και χαζέψαμε λίγο στο μαγαζάκι με τα σουβενίρ μέχρι να έρθει ο ξεναγός, όπου και αγόρασα έναν μικρό πήλινο ινδιάνο αρχηγό.

Τον ξεναγό τον λέγανε Pepe και ήταν ινδιάνος Lacandon φυσικά, αλλά φορούσε δυτικά ρούχα και όχι τη παραδοσιακή άσπρη κελεμπία τους. Είχε μακριά μαλλιά και δεν έβγαζε τα μαύρα γυαλιά από τα μάτια του. Είχε ένα στυλ και αέρα προσιτού ροκ σταρ, κάτι σαν Santana των φτωχών. Μας είπε για την ιστορία του ιδρύματος αλλά και για τους Zapatistas οι οποίοι με το που κατέλαβαν την πόλη ήρθαν αποτίσουν φόρο τιμής στο Na Bolom (αγωνιστικοί χαιρετισμοί κλπ κλπ).

Επίσης μας έδειξε το ρολόι των Mayas, ένα ξύλινο σύμπλεγμα που κρεμόταν από το ταβάνι. Μας εξήγησε ότι δυστυχώς δεν υπήρχαν πολλοί πια που να μπορούν να το διαβάσουν.Ήταν ο πρώτος άνθρωπος που γνωρίσαμε εκεί που όχι μόνο μιλούσε ανοικτά για τους Zapatistas, αλλά ήταν και ένθερμος υποστηρικτής τους. Μας είπε ότι σύντομα ο Subcomandante Marcos θα αποσυρόταν από την ηγεσία τους (πληροφορία εκ των έσω) και ότι είχανε κάθε λόγο να επαναστατήσουνε αφού οι λευκοί Μεξικάνοι ευθύνονται για την εξαθλίωση τους. Επίσης μιλούσε για την Trudy Blom λες σαν να ήταν η πνευματική μητέρα όλων των ινδιάνων.

Το ίδρυμα Na Bolom οργανώνει διάφορες εκδρομές στη ζούγκλα στα χωριά των Lacandon για όσες μέρες θέλει κανείς. Αν κάποιος θέλει να το παίξει Sting μπορεί να δουλέψει ως εθελοντής στο ίδρυμα ή στα χωριά μέσα στη ζούγκλα. Είπε επίσης ότι οργανώνουν ημερήσιες εκδρομές στα γνωστά χωριά Chamula και Zinacantán αλλά και σε άλλα χωριά των Zapatistas που δεν μπορούν να πάνε οι άλλοι ξεναγοί. Εκεί στεναχωρηθήκαμε που δεν είχαμε καιρό να κάνουμε αυτό το τουρ καθώς την άλλη μέρα το πρωί φεύγαμε. Την επόμενη φορά σίγουρα θα πάμε!

Το ίδρυμα φιλοξενεί επίσης και εθελοντές παρέχοντας τους στέγη και τροφή σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες τους. Έχουν περάσει από εκεί φωτογράφοι, καλλιτέχνες, λαογράφοι, δημοσιογράφοι αλλά και απλοί φοιτητές και ταξιδιώτες.

Η ώρα πέρναγε και είχαμε αρχίσει να πεινάμε, οπότε ρωτήσαμε τον Pepe για το εστιατόριο του Na Bolom, μας εξήγησε ότι δεν είναι τόσο εστιατόριο, όσο τραπεζαρία και τρώνε όλοι μαζί στις 8 κάθε βράδυ. Μας έκλεισε 2 θέσεις και μας είπε να ξαναπάμε στις 7:45.

Καθώς η ώρα ήταν ήδη κοντά περιμέναμε στο αίθριο του σπιτιού. Το κυρίως σπίτι ήταν χτισμένο σε αποικιακό ισπανικό στυλ, διανθισμένο με ινδιάνικα διακοσμιτικα στοιχεία (ζωγραφιές, γλυπτά και αντικείμενα). Βλέπαμε πολύ δραστηριότητα από τους ντόπιους, καθώς ήμασταν ήδη αρκετό καιρό στο Μεξικό για να συνειδητοποιήσουμε ότι κάτι σημαντικό γινόταν (οι εργαζόμενοι περπατούσαν αντί να σέρνονται). Ρωτήσαμε τον επιστάτη και μας είπε ότι σήμερα είχανε δείπνο οι «χορηγοί» του ιδρύματος, κάτι σαν στρατηγικοί επιθεώρηση για τους εργαζόμενους εκεί, εξ ου και το τρέξιμο.

Αποδείχθηκε ότι είχε γίνει ένα μπλέξιμο και δεν μπορούσαμε να φάμε στην κυρίως τραπεζαρία γιατί θα ήταν οι χορηγοί. Ο Pepe όμως πρόλαβε την απογοήτευση μας και μας είπε ότι δεν μπορούσε να αθετήσει το λόγο του και ότι έπρεπε να φάμε εκεί σήμερα. Έτσι μας έβαλαν στο εφεδρικό δωμάτιο δίπλα στην κυρίως τραπεζαρία. Υπό κανονικές συνθήκες θα ένιωθα ριγμένος, όμως ήμασταν μαζί με έναν Lacandon και την υπέργηρη μητέρα του που είχαν έρθει στο San Cristóbal για δουλειές.

Μπορεί η Trudy Blom να ήταν υπέρμαχος της προστασίας των ινδιάνων και να τους βοηθούσε όσο μπορούσε, αλλά είχε ένα βίτσιο. Όταν θα κάθονται στο τραπέζι θα έπρεπε να τρώνε «πολιτισμένα» με τα μαχαιροπήρουνα (θα ήθελα να ήμουνα μπροστά όταν θα τους δείχνανε πώς να τρώνε).

Οι δύο Lacandones φορούσανε την παραδοσιακή άσπρη κελεμπία, ο γιος πρέπει να ήταν το πολύ 30 χρονών και η μητέρα του πάνω από 60, κρίνοντας πάντα με τοπικά κριτήρια, γιατί οι ζάρες και οι χαρακιές στο πρόσωπο της αντιστοιχούν σε υπεραιωνόβιους Ευρωπαίους. Για άλλη μια φορά θα ήθελα να είχα τραβήξει φωτογραφία, αλλά δεν ήθελα να τους φέρω σε δύσκολη θέση αλλά και να μοιάσω στους άμυαλους Αμερικανούς τουρίστες, είπαμε: No Gringo, Griego!

Προσπαθήσαμε να απολαύσουμε τη μοναδική εμπειρία με αυτούς τους 2 ανθρώπους που τα είχανε δει όλα αλλά και δεν είχανε δει τίποτα. Ζούσαν σε μια άλλη εποχή, έναν άλλο κόσμο, πιο ισορροπημένο και γαλήνιο, που διαταρασσόταν/κατασπαραζόταν έντονα από τον «πολιτισμό» των λευκών. Ο γιος μίλαγε κάτι λίγα ισπανικά, αλλά η μητέρα του καθόλου, οπότε επικοινωνούσαμε με νοήματα και χαμόγελα.

Το μενού περιλάμβανε σούπα κοτόπουλο που τη φάγαμε πολύ ευχάριστα καθώς μας ζέστανε από την υγρασία που μας είχε ποτίσει. Για κυρίως είχε κοτόπουλο με ελιές και γιούκα (τοπική ρίζα) συνοδευμένο με πατάτες βραστές και σαλάτα. Για επιδόρπιο μας σέρβιραν παγωτό. Ήπιαμε και ένα πολύ ωραίο (και θερμαντικό) κόκκινο Χιλής. Προσφέραμε κρασί και στους συν-δειπνίζοντες αλλά ευγενικά αρνήθηκαν.

Έτσι λοιπόν είμαστε σε μια αποικιακή έπαυλη στο Νότιο Μεξικό που ανήκε σε έναν Δανό και μια Ελβετίδα και τρώγαμε κοτόπουλο με ελιές (=σπάνιο) παρέα με δύο 100% ινδιάνους οι οποίοι τρώγανε με άψογο δυτικό στυλ το φαγητό τους με τα μαχαιροπήρουνα. Σουρεαλιστική εμπειρία δεν συμφωνείτε;

Όταν ήρθε η ώρα του λογαριασμού στον ινδιάνο έφεραν ένα μπλοκάκι και ένα μελάνι σφραγίδας στο οποίο βούτηξε τον αντιχείρα του και «υπέγραψε» στο μπλοκάκι. Μετά το δείπνο χαιρετίσαμε τους συνδαιτυμόνες μας και κατηφορίσαμε το λόφο προς το πανδοχείο μας. Η βροχή είχε σταματήσει και είχε βγει ξαστεριά, αλλά είχε αρκετή λάσπη που είχε φέρει το νερό της βροχής.

Σε ένα σκοτεινό δρόμο πετύχαμε μια χαμένη Ισπανίδα που μας ρώτησε ολίγον απελπισμένα προς τα πού είναι η κεντρική πλατεία. Πως το καταλάβαμε ότι είναι Ισπανίδα; Μας είπε γκράθιας αντί για γκράσιας που είναι ο τρόπος που το λένε σε όλη την Λατινική Αμερική, δηλαδή το c προφέρεται «σ» και όχι «θ».Το μπουκάλι κρασί είχε κάνει τη δουλειά του και έτσι πέσαμε ξεροί στο κρεβάτι μας αφού προλάβαμε και ετοιμάσαμε τα πράματα μας για την πρωινή αναχώρηση της επόμενης μέρας.

Η απορία μου λύθηκε μερικές βδομάδες αργότερα στην Antigua Guatemala. Του πρότεινα λοιπόν να μάθει γιαπωνέζικα γιατί έτσι θα ήταν πιο περιζήτητος. Προσπάθησα να μάθω τη γνώμη του για τους Zapatistas και για τα χωριά τους. Μου είπε ότι οι Zapatistas δεν επιτρέπουν τουρίστες στα χωριά τους και τα μόνα χωριά που πάνε οι ξένοι είναι αυτά που είδαμε εκείνη τη μέρα. Και αυτό γιατί οι ινδιάνοι των χωριών αυτών είχαν καλομάθει από τον τουρισμό (και ας έκαναν τους δύσκολους!). Είπε ότι δεν ήταν σίγουρος για το πόσο καλό ή κακό έκανε το κίνημα των Zapatistas στις συνθήκες διαβίωσης των ινδιάνων. Καθώς το βανάκι κατέβαινε τους φιδωτούς βουνίσιους δρόμους πετύχαμε μια πένθιμη πομπή. Μπροστά ήτανε ένα ημιφορτηγό (a’la Datsun) και πίσω ακολουθούσαν πεζοί τουλάχιστον 100 άτομα, συγγενείς και φίλοι. Η τοπική παράδοση λέει ότι πρέπει να συνοδέψουν τον νεκρό από τον τόπο που πέθανε μέχρι τον τάφο. Η εν λόγω πομπή πρέπει να ήρθε από το νοσοκομείο του San Cristóbal που ήταν 10χλμ χιλιόμετρα μακριά!

Σε αντίθεση όμως με την Chamula, εκτός απο μια παρέα παιδιά που γυρνάγανε (;) από το σχολείο δεν είδαμε πολύ κόσμο και σίγουρα όχι το χαμό που βιώσαμε στην Chamula.

Ο άγιος του χωριού είναι ο San Lorenzo και η υπερμεγεθής εκκλησία του δεσπόζει στο χωριό.

Με ευκαιρία τον στολισμό της εκκλησίας, ο ξεναγός μας εξήγησε τον θεσμό του mayordomo, η οποία είναι η μεγαλύτερη τιμή για έναν χωριανό. Ουσιαστικά είναι ο “χορηγός” του αγίου για μια χρονιά, καθώς πληρώνει για όλα τα έξοδα αφορούν τον άγιο και τους εορτασμούς του. Αν δεν κάνω λάθος αντίστοιχα έθιμα υπάρχουν και στην Ελλάδα (;)

O mayordomo είχε πληρώσει για την εξωτερική αλλά και εσωτερική διακόσμηση, όπως βλέπετε στις παραπάνω φωτογραφίες. Και σε αυτή την εκκλησία απαγορευόταν η φωτογράφηση, όμως δεν κρατήθηκα και έβγαλα μια χωρίς φλας, καθώς βγαίναμε έξω…κράτωντας ανάποδα στην παλάμη τη μηχανή μου.

Η διακόσμηση και το όλο κλίμα της εκκλησίας δεν είχε καμία σχέση με την Chamula, καθώς ήταν σαφώς πιο “πολιτισμένη”…τουλάχιστον πιο κοντά σε αυτό που εμείς εννοούμε πολιτισμό!

Βέβαια την ώρα που φθάσαμε δεν είχε στους δρόμους κανέναν παρά μόνο μερικές παρέες παιδιών που γυρνάγανε από το σχολείο. Νιώσαμε πολύ πιο άνετα και ο κόσμος φαινότανε πιο φιλικός και πολιτισμένος (αλλά προδότες…)

Μας πήγαν σε ένα “αντιπροσωπευτικό” σπίτι να δούμε πως οι γυναίκες πλέκουν και μαγειρεύουν.

Ακούγεται πολύ τουριστικό και ήταν όντως, βλέποντας 5-6 γυναίκες με τα παιδιά τους στη πλάτη να πλέκουν σε αργαλειούς και να μαγειρεύουν τορτιλες.

Σε αντίθεση με αντίστοιχες εκδρομές στην Ελλάδα που φοράνε τις φουστανέλες μόνο για τους τουρίστες και μετά τις βγάζουν και φοράνε τζιν, αυτοί οι ινδιάνοι μας δείχνανε την πραγματική τους ζωή. Δεν αλλάξανε ρούχα αφού φύγαμε, αφού όλοι στο δρόμο τα ίδια φοράγανε.

Παρασυρθήκαμε από το όλο κλίμα και αγοράσαμε και ένα υφαντό που διακοσμεί τώρα ένα τραπεζάκι σπίτι μας. Εδώ νομίζω ότι πρέπει να αναφέρω ότι όλες οι παντρεμένες γυναίκες σε ηλικία μητρότητας είχανε τουλάχιστον ένα μωρό χωμένο στην ειδική θήκη στην πλάτη τους. Η «θήκη» αυτή δεν ήταν τίποτα παραπάνω από ένα ύφασμα δεμένο με τέτοιο τρόπο διαγώνια στην πλάτη της γυναίκας, έτσι ώστε να κάνει κοιλότητα για να χωράει το παιδί. Μείναμε με την απορία πως αναπνέουν τα δύστυχα τα μωρά εκεί μέσα.

Το χωριό αυτό είχε πρωτοστατήσει στην αντίσταση εναντίων των Ισπανών με πολύ μεγάλη επιτυχία. Οι κάτοικοι του είχανε χτίσει ένα τοίχος ανάμεσα στα βουνά το οποίο δεν μπορούσαν να περάσουν οι Ισπανοί. Χρειάστηκε η προδοσία των κατοίκων του γειτονικού Zinacantán για να μπορέσουν να νικηθούν οι κάτοικοι της Chamula. Κάτι σαν τους 300 του Λεωνίδα δηλαδή, κομπλέ με Εφιάλτη κλπ. Σαν αποτέλεσμα αυτής της προδοσίας, οι προδότες πήραν πολλά προνόμια από τους Ισπανούς ενώ οι προδομένοι το ανάποδο (η ιστορία πάντα επαναλαμβάνεται). Αυτός μπορεί είναι και ο λόγος που όταν φτάσαμε στην κεντρική πλατεία του χωριού οι Ινδιάνοι μας κοίταζαν «κάπως», παρόλο που υπήρχαν αρκετοί τουρίστες τριγύρω.

Αυτοί κάνανε το κομμάτι τους και αγνοούσαν παντελώς τους τουρίστες (όπως τους αρμόζει άλλωστε), παρόλα αυτά αιωρούνταν ένα περίεργο συναίσθημα στο χωριό που, δεν το νιώσαμε πουθενά αλλού στο ταξίδι μας, άντε ίσως λίγο στον Παναμά.

Στο παζάρι μπορούσε εκτός των άλλων να βρει κανείς κοτόπουλα (νωπά, τα πόδια κόβονταν επιτόπου όπως φαίνεται στο παραπάνω video), φρούτα, ζαρζαβατικά και κρέας, χάρηκα πολύ που δεν θα τρώγαμε εκεί και έτσι δεν υπήρχε καμία πιθανότητα να τρωγαμε κάποιο από αυτά τα κοτόπουλα (σαλμονέλα κανείς;). Αυτό που φάγαμε και ήτανε καταπληκτικό ήτανε το ψητό καλαμπόκι, γιατί όπως και να το κάνουμε το καλαμπόκι θέλει τον ινδιάνο του. Μας έβαλε και μια ειδική σάλτσα από τσίλι και λεμόνι, τέλειο. Οι καλαμποκάδες στην Ερμού πρέπει να αποκτήσουν λίγη τεχνογνωσία από τους ινδιάνους!

Οι ινδιάνοι της Chamula λατρεύουν ένα συνδυασμό καθολικισμού και της θρησκείας των Μάγιας. Μια από τις δοξασίες της οποίας είναι και ο εξορκισμός των κακών πνευμάτων (που ήταν υπεύθυνα για όλες τις αρρώστιες), με Coca Cola. Βασικά πιστεύουν ότι το ρέψιμο διώχνει τα κακά πνεύματα που είναι υπεύθυνα για όλες της αρρώστιες. Έτσι ενώ το χωριό είναι πάμφτωχο, ο τοπικός αντιπρόσωπος της Coca Cola ζει σε μια βιλάρα με ψηλούς τοίχους και 3 τζιπ παρκαρισμένα μέσα.

Η εκκλησία του San Juan Chamula μας περίμενε, για άλλη μια φορά στο ταξίδι μας ήμασταν τυχεροί και ήμασταν στο κατάλληλο μέρος την κατάλληλη στιγμή. Εκείνη τη μέρα είχαν κάποια γιορτή και υπήρχε πολύ μεγάλη δραστηριότητα μέσα και έξω από την εκκλησία.Ανά τακτά χρονικά διαστήματα (15 λεπτά νομίζω), και για όση ώρα μας μιλούσε ο ξεναγός έξω από την εκκλησία, έβγαιναν από μέσα 3-4 ινδιάνοι με στολές, άναβαν μερικά πυροτεχνήματα τύπου ρουκέτας και ξαναέμπαιναν μέσα. Η ρουκέτες αυτές κάνανε πολύ θόρυβο, καλά που εμείς ήμασταν εκπαιδευμένοι από το Ελληνικό Πάσχα! Όχι όμως οι πιο πολλοί τουρίστες που τα είχανε κάνει πάνω τους.Η θεραπεία των αρρώστων γινόταν μέσα στη εκκλησία από ειδικούς εξορκιστές οι οποίοι εκτός από τη γνωστή για της θεραπευτικές ιδιότητες Coca Cola, χρησιμοποιούσανε αυγά, μαντζούνια και σε ειδικές περιπτώσεις σφάζανε και κανένα κόκορα.Όλα αυτά μας τα περίγραψε με λεπτομέρεια ο ξεναγός πριν μπούμε μέσα, είχαμε όλοι μεγάλη ανυπομονησία να μπούμε, αλλά τίποτα δεν θα μας προετοίμαζε γι’αυτό που συναντήσαμε.Οι ινδιάνοι ήταν στην κυριολεξία στον κόσμο τους. Πληρώσαμε ένα μικρό τίμημα για να μπούμε στη εκκλησία, με τον μόνο όρο να σεβαστούμε τους πιστούς και να μην βγάλουμε κάμερες. Από την μια πλευρά ήθελα να σεβαστώ απόλυτα τη θέληση αυτών των ανθρώπων, απο την άλλη όμως θα ήθελα να είχα μια εικόνα αυτού που ζήσαμε εκεί μέσα. Όπως και σε άλλες αντίστοιχες περπτώσεις που δεν μπορούσα να τραβήξω φωτογραφίες, προτίμησα να απολαύσω με όλες μου τις αισθήσεις την εμπειρία, από το να αγχώνομαι αν βγήκαν καλές οι φωτογραφίες.Μέσα στην εκκλησία επικρατούσε καταχνιά από τα διάφορα μυρωδικά που καίγανε, αλλά και από τα θυμιατά των «εξορκιστών». Η εκκλησία ήταν αρκετά μακρόστενη και ψηλοτάβανη, στο πάτωμα όμως είχε χώμα και πευκοβελόνες (ολίγον πριμιτιβ).Στην αριστερή πλευρά είχε ξύλινα αγάλματα διαφόρων αγίων, μπροστά από τα οποία καθόντουσαν γονατιστοί εξορκιστές με τα «σύνεργα της δουλειάς»: μυρωδικά, αυγά και μπουκάλια Coca Cola, δυστυχώς κόκορα δεν είχε κανένας.Μερικά από τα αγάλματα τα αγνοούσανε γιατί δεν ήταν ικανοποιημένοι από τους Αγίους που αντιπροσώπευαν!Στο βάθος κοντά στο ιερό ήταν μία μεγάλη ομάδα ανθρώπων οι οποίοι ήταν καθιστοί και έπαιζαν μουσική. Είχανε δυτικά έγχορδα αλλά και δικά τους κρουστά που συνόδευαν την χορωδία. Το όλο είδος μουσικής θύμιζε λίγο αυτή των ινδιάνων στο The Mission. Ο συνδυασμός μουσικής, θυμιατών, καπνού και εξορκιστών έδινε μια εξωπραγματική διάσταση στην όλη εμπειρία. Υπήρχε κάτι απόκοσμο για όλες τις ανθρώπινες αισθήσεις, ίσως μόνο για την αφή δεν υπήρχε (εκτός αν χάιδευες τα αγάλματα, κάτι που δεν δοκίμασα).Τώρα κατάλαβα γιατί ο ξεναγός μας είχε και μας τα έλεγε 1 ώρα πριν μπούμε μέσα.Μείναμε για κάμποση ώρα και κοιτούσαμε με ανοικτό το στόμα αυτά που συνέβαιναν γύρω μας. Τις μικρές ομάδες των «εξορκιστών-θεραπευτών» με τις Coca Cola τους, τους πιστούς που παίζανε μουσική και τραγουδούσανε και αυτούς που απλά προσκυνούσανε τα αγάλματα των αγίων μουρμουρώντας προσευχές και παρακλήσεις. Σκηνές από μια άλλη εποχή μακριά από αυτό που εμείς αποκαλούμε «πολιτισμό».

Μας φόρτωσαν όλους σε λεωφορειάκια και μας πήγαν στο πρώτο χωριό που λέγεται Chamula (προφέρεται Τσομούλα). Εκεί είδαμε την παλιά εκκλησία του χωριού που ήταν δίπλα στο νεκροταφείο.Η εκκλησία αυτή κάηκε πριν από περίπου 100 χρόνια κατά τη διάρκεια του εορτασμού της ημέρας των νεκρών (τέλος Νοεμβρίου). Για τους συχνούς θαμώνες μεξικάνικων εστιατορίων (κυρίως σε Αγγλία και Αμερική), οι φιέστες της Dios del los muertos είναι γνωστές σαν νύχτες ξεσαλώματος και μεγάλης κατανάλωσης τεκίλας.

Η πραγματική Μεξικάνικη παράδοση είναι λίγο διαφορετική, όλη η οικογένεια πηγαίνει με τα φαγητά και τα ποτά της στο νεκροταφείο όπου τρώνε και πίνουν πάνω από τους τάφους των δικών τους ενθυμούμενοι τα κατορθώματα των μακαριτών. Έμαθα ότι κάτι αντίστοιχο κάνουν και οι δικοί μας Πόντιοι.Στην Chamula λοιπόν πριν 100 χρόνια (;;) είχανε φτάσει στο τσακίρ κέφι και νάσου τα βεγγαλικά και τα πυροτεχνήματα και κατάφεραν και έβαλαν φωτιά στην εκκλησία τους. Πυροσβεστική δεν είχε τότε οπότε τους κάηκε ολοσχερώς, μόνο οι πέτρινοι τοίχοι έμειναν.

Η εκκλησία από μόνη της, παρά το κωμικοτραγικό της τέλος, δεν είναι το κυρίως τουριστικό αξιοθέατο. Το νεκροταφείο δίπλα στην εκκλησία είχε πιο ενδιαφέρον καθώς οι σταυροί των τάφων είναι βαμμένοι με διαφορετικά χρώματα. Ο ξεναγός μας εκεί άρχισε να μας τα μασάει γιατί δεν μπορούσε να μας πει με ποιο κριτήριο χρησιμοποιούσανε τα χρώματα.Εκεί ήταν που αρχίσαμε να μελαγχολούμε την Mercedes. Αν και αυτό είναι σχετικά συνηθισμένο φαινόμενο στο Μεξικό (βλέπε τη διάσταση απόψεων των ξεναγών σχετικά με το βασικό συστατικό της κόκκινης μπογιάς των Μάγιας σε επόμενο κεφάλαιο).Μία άποψη έλεγε ότι ήταν χρωματισμένοι ανάλογα με την ηλικία του θανούντα, μαύροι αν πέθανε μεγάλος, άσπροι για μικρό και θαλασσί/τουρκουάζ για τους αναποφάσιστους. Ο ξεναγός μας είπε επίσης ότι οι τοπικοί άρχοντες της Καθολικής εκκλησίας είναι πολύ αυστηροί με όσους ινδιάνους τολμούν να «αλλαξοπιστήσουν» και να γίνουν Προτεστάντες, έχοντας το «δικαίωμα» να διώξουν από τα σπίτια τους όσους αλλάξουν θρησκεία. Αυτό έχει οδηγήσει πολλούς ινδιάνους μακριά από τα χωριά τους να ζούνε υπό άθλιες συνθήκες στα περίχωρα του San Cristóbal, στη λεγόμενη Ζώνη της Μιζέριας (Cinturón de Miseria). Άλλους τους οδήγησε με ένα χρωματιστό σταυρό πάνω από το κεφάλι τους, εύχομαι να μην τα ακούνε τίποτα δικοί μας αυτά και τους μπαίνουνε ιδέες.

Υπό την ηγεσία ενός μασκοφόρου λευκού Μεξικάνου (τον Subcomandante Marcos) οι ινδιάνοι των γύρω χωριών επαναστάτησαν ενάντια στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση του Μεξικού και στην πλήρη εξαθλίωση που είχαν επιφέρει οι πολιτικές της.

Η ομοσπονδιακή Μεξικάνικη κυβέρνηση πολύ γρήγορα κατέπνιξε την εξέγερση των ινδιάνων αλλά το “κακό” γι’αυτήν είχε γίνει. Τα παγκόσμια ΜΜΕ ενδιαφέρθηκαν για τους ινδιάνους και τα προβλήματα τους με αποτέλεσμα πολλοί δυνατοί και διάσημοι αυτού του κόσμου να προσφέρουν τη βοήθεια τους (ο Mitterand και η γυναίκα του ανάμεσα τους).

Εμείς φτάσαμε σχεδόν 10 χρόνια μετά την εξέγερση και τα πράματα ήταν σαφώς πιο ήρεμα από τα πρώτα χρόνια. Μας είχαν πει ότι οι Μεξικάνοι στρατιώτες στα μπλόκα γύρω από την πόλη προκαλούσαν προβλήματα σε όποιον κουβαλούσε οτιδήποτε είχε σχέση με τους Zapatistas. Στα μπλόκα που περάσαμε που ήταν τα μόνα μπλόκα που είδαμε σε όλο το Μεξικό, δεν μας έψαξαν και οι στρατιώτες τους, φάνηκαν να είναι εκεί μόνο για τυπικούς λόγους (κάτι σαν τα ΜΑΤ στην είσοδο των Εξαρχείων).

Στην πόλη πάντως είδαμε δύο «επίσημα» μαγαζιά των Ζαπατιστας που πουλάγανε τα πάντα για έναν καθώς πρέπει οπαδό του κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση. Αφίσες, CD, Video, μπλουζάκια, βιβλία με τον Subcomandante Marcos αλλά και τον πρώτο διδάξα Che. Επίσης είδη λαϊκής τέχνης από τα χωριά των ινδιάνων και κουκλάκια με Ζαπατιστας (όπως φαίνεται και στην παραπάνω φωτογραφία).

Το βράδυ ήμασταν «επιτέλους μόνοι» και είπαμε να πάμε κάπου να φάμε, κοιτάξαμε στον LP που πρότεινε διάφορα ενδιαφέροντα εστιατόρια, από αυτά διαλέξαμε «Τα μουστάκια του Emilliano» (Zapata εννοείται!), λόγω ονόματος, που δυστυχώς αποδείχτηκε μια τουριστική παγίδα (tourist trap που λένε και οι αγγλοσάξονες), κρίμα τα μουστάκια.

Απ’ ότι φαίνεται αφού τον έγραψε ο Μοναχικός Πλανήτης αποφάσισε να κάνει την αρπαχτή ο ιδιοκτήτης. Και να πεις ότι τρως μάπα φαγητό αλλά φτηνό, κάτι γίνεται, αλλά να σε γδύνουν και να μην τρως κιόλας δεν λέει. Το μόνο που άξιζε ήταν οι Margueritas, οι οποίες ήταν πολύ καλές, όπως παντού στο Μεξικό άλλωστε, αλλά υπερτιμημένες. Είχε πολλά γκρουπ τουριστών που είχαν έρθει κομπλέ με τον ξεναγό τους. Τουλάχιστον ο δικός μας αρνήθηκε (;) την προμήθεια και μας πήγε κάπου πιο ανθρώπινα.

Λεγότανε Salsa Verde και ήτανε μερικά στενά από το zocalo. Μας περηφανεύτηκε ότι δεν το έχει το Lonely Planet παρόλο που είναι καλό και φτηνό άρα είναι εγγύηση ότι δεν θα ακριβύνει και δεν θα χαλάσει την κουζίνα του.

Είχε δίκιο ο αρχηγός (δουλειά του ήταν άλλωστε), το μαγαζί ήταν μια taceria, έκανε τάκος με διάφορα γεμίσματα. Οι σεφ ετοίμαζαν το κάθε γέμισμα πάνω σε καυτή πλάκα όπως το γιαπωνέζικο τεπαναγιακι. Ήτανε από τα καλύτερα γεύματα που φάγαμε στο Μεξικό. Στην συνέχεια οι άγγλουρες συνέχισαν την μπυροκατάνυξη, εμείς σκεπτόμενη το πρόγραμμα της επόμενης μέρας πήγαμε για ύπνο.

Tο επόμενο απόγευμα και περιφερόμασταν στην πόλη απολαμβάνοντας την ατμόσφαιρα που ήταν κοσμοπολίτικη αλλά και διαφορετική συνάμα. Η ώρα της απογευματινής βροχής πλησίαζε και είπαμε να μπούμε όπου βρούμε για να την γλιτώσουμε. Για καλή μας τύχη μπήκαμε στο La Galería, που είναι η έπαυλη του Diego de Mazariegos Ισπανού ιδρυτή της πόλης τον 16ο αιώνα. Σε άψογο αρχοντικό-αποικιακό στυλ με τα αίθρια της και τα εξωτικά φυτά της, η έπαυλη είχε χώρους για μπαρ, εστιατόριο και γκαλερύ. Απολαύσαμε τις Margueritas μας σε αναπαυτικές πολυθρόνες κάτω από το σκέπαστρο, ενώ έξω έριχνε τροπικά καρεκλοπόδαρα.

Απ’ ότι φαίνεται δεν είναι μόνο τα ελληνικά νησιά γεμάτα γκαλερυ, είδη δώρων και κοσμηματοπωλεία, το San Cristóbal ήταν τίγκα και η πλάκα είναι ότι σε όλα τα κοσμηματοπωλεία μιλάγανε ιταλικά, το καταλάβαμε γιατί συνέχεια μας λέγανε Ciao και Buonjorno.

Δεν ήταν μόνο τα 630 χλμ της απόστασης που έπρεπε να διανύσουμε, αλλά και η υψομετρική διαφορά που μας έκανε να ανησυχούμε, από τα υψίπεδα στη θάλασσα και πάλι πάνω σε άλλα υψίπεδα. Θα έπρεπε να κάνουμε και μια στάση στη μέση της διαδρομής, αυτό έγινε σε ένα μοτέλ πάνω στην Παναμερικανα , ένα από τα χειρότερα μέρη που μείναμε σε όλο το ταξίδι. Νοικιάσαμε 2 δωμάτια για να έχουμε μπάνιο και στήσαμε τις σκηνές μας στην αυλή. Είχε τα απίστευτα κουνούπια και πετούμενα που μας έκαναν εντύπωση καθώς ακόμα δεν είχαμε συνηθίσει στην «τροπική αεροπορία». Εκείνη τη στιγμή δεν το γνωρίζαμε πόσο άσχημο ήταν σε σχέση με αυτά που μας περίμεναν, απλά το ευχόμασταν.
Καθώς ψάχναμε κατάλληλο μέρος για να στήσουμε τις σκηνές μας στον (ο Θεός να τον κάνει) κήπο του μοτέλ, ανακαλύψαμε ότι «κατοικείται» από δεκάδες τεράστια βατράχια, που ντερλικώνανε με την πληθώρα των εντόμων. Εκτός από βατράχια και εμάς οι υπόλοιποι θαμώνες του μοτέλ ήταν νταλικέριδες που είχαν παρκάρει τα τριαξωνικά τους στο παρκινγκ και κοίταζαν με επαγγελματικό ενδιαφέρον την Amber. Η υγρασία ήταν αφόρητη, αυτό που λένε να την κόψεις με το μαχαίρι, καθώς και η μυρωδιά μούχλας που θα μας συνόδευε στο μεγαλύτερο μέρος του ταξιδιού μας.
Λίγο πριν φτάσουμε στο San Cristóbal de las Casas κάναμε μια στάση στο Chiapa de Chorzo για να επισκεφτούμε το φαράγγι Sumidero (Canyon de Sumidero). Στο βάθος του φαραγγιού ρέει ο ποταμός Rio Grijalva και καταλήγει σε μια τεχνητή λίμνη που δημιουργήθηκε το 1981 για ένα υδροηλεκτρικό φράγμα. Στις όχθες του ποταμού έχουν στήσει τα «περίπτερα» τους 2-3 «εταιρείες» με ταχύπλοα που κάνουν ξενάγηση στο φαράγγι. Ο αρχηγός Russ μας εξήγησε οτι την τελευταία φορα που είχε περάσει από εκεί δεν έμειναν ικανοποιημένοι από την ξενάγηση, γι αυτό και αυτή τη φορά θα χρησημοποιούσαμε άλλη εταιρεία. Φορέσαμε τα φωσφοριζέ σωσίβια μας και επιβιβαστήκαμε στις λέμβους (lanchas) που μας πήγαν σε μιας διαδρομή 35 χλμ μέχρι το φράγμα.

Η φύση κατά τη διάρκεια της διαδρομής ήτανε μαγευτική, εκεί είδαμε για πρώτη φορά καφε πελεκάνους τύπου «στούκας» να κάνουν κάθετη εφόρμηση στα δύστυχα ψάρια του ποταμού. Αυτούς τους πελεκάνους θα τους βλέπαμε από εδώ και πέρα οπουδήποτε υπήρχε υγρό στοιχείο (θάλασσα, ποτάμι ή λίμνη), να κάνουνε τις άκρως εντυπωσιακές εφορμήσεις τους.
Η lancha ήταν μια μακρόστενη βάρκα με μια πολύ δυνατή εξωλέμβιο να την κινεί, κατά τόπους ο καπετάνιος μας πήγαινε εντυπωσιακά γρήγορα.
Είδαμε περίεργους σχηματισμούς από φυτά που δημιουργήθηκαν με το χρόνο σε καταρράκτες ψηλά στα βράχια στις όχθες του ποταμού. Έναν από αυτούς τον λέγανε Χριστουγεννιάτικο Δέντρο επειδή έμοιαζε καταπληκτικά σε τέτοιο.

Μερικοί κροκόδειλοι λιάζονταν τεμπέλικα στις όχθες του ποταμού καθώς κάτι μαϊμούδες παίζανε στα κλαδιά των δέντρων από πάνω τους.
Ένα από τα αξιοπερίεργα που μας έδειξε ο ξεναγός, ήταν ο ψηλός βράχος από την επιφάνεια του ποταμού που μας είπε ότι φτάνει τα 1000 μέτρα, λίγο αισιόδοξος ήταν. Από αυτό το φιλόδοξο βράχο λοιπόν πήδηξαν από απελπισία οι τελευταίοι ινδιάνοι υπερασπιστές της περιοχής όταν τους είχαν στριμώξει οι Ισπανοί κατακτητές, κάτι σαν το Μεξικάνικο Σούλι δηλαδή. Αυτό που δεν μπορώ να καταλάβω είναι αφού είχαν πάρει την απόφαση να πεθάνουν, γιατί πήγαν μόνοι τους, αντί να πάρουν και μερικούς Κονκισταδόρες μαζί τους; Άλλοι λαοί, άλλα έθιμα θα μου πεις…

Σε κάποιο σημείο είδαμε χτισμένες και μερικές ξέμπαρκες βίλλες και ένα κυριλέ ξενοδοχείο το οποίο μας πληροφόρησε ο ξεναγός ότι είναι πολύ ακριβό. Δεν ήταν του γούστου μου να πω την αλήθεια. Μας έκανε πολύ εντύπωση ότι ενώ το περιβάλλον ήταν ειδυλλιακό και αρκετά παρθένο με ελάχιστα ανθρώπινα σημάδια, ο ποταμός ήταν γεμάτος από επιπλέοντα πλαστικά μπουκάλια. Το αναφέραμε στον ξεναγό που μας εξήγησε ότι αυτό οφείλεται στις βροχές που φέρνουν σκουπίδια από όλους τους παραποτάμους στον κυρίως ποταμό. Ήταν πραγματικά εγκληματικό να καταστρέφεται με αυτό τον τρόπο το παρθένο τοπίο.
Ο οδηγός μας ο Ben μας προειδοποίησε ότι στο τέλος της «εκδρομής» ο ξεναγός και ο καπετάνιος θα ζητήσουνε φιλοδώρημα, μια κακή συνήθεια που έχουνε αποκτήσει οι ντόπιοι από τις πολλές συναναστροφές τους με Αμερικάνους. Πρότεινε να μην τους δώσουμε τίποτα γιατί είχαμε ήδη πληρώσει αρκετά και τα αγγλικά του ξεναγού ήταν ψιλοαπαράδεκτα έως ανύπαρκτα καθώς ο Τεξανός εκτελούσε χρέη μεταφραστή. Πράγματι λίγο πριν δέσουμε στην προκυμαία ο καπετάνιος σταμάτησε τη lancha και είπε ότι δεν δένουνε αν δεν τους δώσουμε φιλοδώρημα. Ο Ben έγινε έξω φρενών, και εγώ το ίδιο. Το θέμα λύθηκε με το να μαζέψουμε κάποια ψιλά κέρματα όλοι μαζί και να τους τα δώσουμε. Σίγουρα βοήθησε και το γεγονός ότι στη προκυμαία περίμεναν και άλλοι υποψήφιοι πελάτες, οπότε δεν τους συνέφερε να καθυστερήσουν αλλά και ούτε να γίνει μεγάλη φασαρία.
Παρόλο το δυσάρεστο συμβάν με το φιλοδώρημα η όλη εκδρομή άξιζε τον κόπο και περάσαμε πολύ ωραία, ένα ευχάριστο διάλειμμα μετά από τόσες ώρες ταξίδι. Τόσο ωραία που αγοράσαμε αρκετές κάρτες Canyon de Sumidero για να στείλουμε σε φίλους